МОНГОЛ, ИТАЛИЙН БЭЛЧЭЭРИЙН МАЛ АЖ АХУЙН ЕРТӨНЦ: Уур амьсгалын өөрчлөлт ба орчин үеийн сорилтыг даван туулахуй

Монгол, Италийн бэлчээрийн мал аж ахуйн ертөнц: Уур амьсгалын өөрчлөлт ба орчин үеийн сорилтыг даван туулахуй

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Итали Улсын эв найрамдал, хамтын ажиллагааны үр дүнд бий болсон энэхүү үзэсгэлэн нь “Монголын нүүдэлчдийн бууц суурин: Салбар дундын хэтийн төлөв” төслийн хүрээнд хэрэгжиж буй хамтын ажиллагааны үр дүн юм. Тус төслийг Италийн Этно-археологийн холбоо (AIE), Газар дундын тэнгис болон Дорно дахины судлалын олон улсын холбоо (ISMEO), ЮНЕСКО-ийн ивээл дор Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн (IISNC) нар хамтран толилуулж байна.

Тус үзэсгэлэнг Монгол Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Итали Улсын Элчин сайдын яам, Италийн Соёлын хүрээлэн, Монгол Улсын Соёл, спорт, аялал жуулчлал, залуучуудын яам, Монголын Үндэсний музей, Европын Холбоо, Германы Олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэг (GIZ), НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага (FAO)-ийн санхүү болон халуун сэтгэлийн дэмжлэгтэйгээр дэглэв.

Монголын уудам тал нутгаас Италийн хөдөө, уулын бүс нутаг хүртэлх газарзүйн өргөн хүрээг хамарсан энэхүү үзэсгэлэн нь хүн төрөлхтний эртний, дасан зохицох өндөр чадамж бүхий амьдралын хэв маягийн нэг болох бэлчээрийн мал аж ахуйн талаар өгүүлнэ. Олон мянган жилийн турш малчид улирлын нүүдлийн тогтолцоонд тулгуурлан байгаль орчин, мал сүрэг, цаг уурын өөрчлөлтийг ажиглах, танин мэдэх уламжлалт мэдлэг, дадлыг хөгжүүлж

ирсэн бөгөөд энэ нь тэдний нийгэм, соёлын тогтолцоо болон экосистемийн тогтвортой байдлыг хадгалсаар ирсэн билээ. Энэхүү үйл явц нь өнөөг хүртэл оршин буй өвөрмөц соёлын орон зай, дүр төрх, амьд уламжлалыг бүрдүүлсэн юм.

Археологи, угсаатны зүй, гэрэл зураг болон малчдын аман өгүүлэмжийг нэгтгэн дэглэсэн энэхүү үзэсгэлэн нь газарзүйн хувьд алслагдсан мэт санагдах Монгол, Италийн бэлчээрийн мал аж ахуйн хоёр өөр ертөнцийг харьцуулж, тэдгээрийн өмнө тулгамдаж буй сорилт бэрхшээл, байгальтай зохицон амьдрах уламжлалт арга ухаан, мэдлэгийн тогтолцооны ижил төстэй талыг харуулах болно.

Үзэсгэлэнд нүүдэлчдийн шилжилт, хөдөлгөөний зам, хадны бичээс, малчид тэдний мал сүргийн хоорондын харилцаа, Монгол, Италийн нүүдэлчдийн сууц, түүнчлэн мал сүрэг болон зэрлэг ан амьтдын зэрэгцэн орших экологийн харилцааг толилуулна.

Тус үзэсгэлэн нь уур амьсгалын өөрчлөлт, газар нутгийн хуваагдал, хөдөө орон нутгийн хүн амын бууралт зэрэг өнөөгийн сорилтууд хоёр тивийн бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн амьдралд хэрхэн нөлөөлж буйг авч үзнэ. Үүний зэрэгцээ шинэ үеийн малчид, судалгааны төслүүд, эрдэм шинжилгээний байгууллагууд, мэргэжлийн холбоо, олон улсын байгууллагууд бэлчээрийн мал аж ахуйг зөвхөн өнгөрсөн үеийн уламжлалт өв соёлын хэлбэр бус, харин ирээдүйн тогтвортой хөгжлийн суурь болох амьд, тогтвортой тогтолцоо хэмээн дахин тодорхойлж байна. Энэхүү үзэл санаа нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (HҮБ)-аас 2026 оныг “Бэлчээр ба нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жил” (International Year of Rangelands and Pastoralists – IYRP) болгон зарласан зорилттой нийцэж байна.

Тив дамнасан, олон зууныг элээсэн энэхүү аялалд эрхэм таныг урьж байна. Энэхүү аялалаар дамжуулан хүн, мал, газар нутаг гурвын салшгүй холбоо, харилцан шүтэлцээнд

тулгуурласан бэлчээрийн мал аж ахуйн мөн чанар, үнэ цэнэ, цаг үеийн өөрчлөлтөд дасан

зохицох чадвар, ирээдүйн боломжийг шинжлэн ойлгоход энэхүү үзэсгэлэнгийн зорилго оршино.

Бэлчээрийн мал аж ахуй, уур амьсгалын өөрчлөлт ба орчин үеийн сорилтыг даван туулахуй: НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын байр суурь

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө дэлхийн бэлчээрийн тал нутгуудад улам хүчтэй мэдрэгдэж буй энэ үед НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын хэрэгжүүлж буй “Бэлчээр ба нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жил-2026” нь малчдын нүүдэл болон үе дамжин өвлөгдсөн уламжлалт мэдлэгийг дэлхийн бодлогын төвд дахин авчирч байна.

Дэлхийн хуурай газрын ойролцоогоор тэн хагасыг хамардаг бэлчээрийн экосистемд түшиглэсэн сая сая хүний амьжиргааг залгаж буй бэлчээрийн мал аж ахуй нь дэлхийн хэмжээнд өргөн тархсан амьдралын тогтолцоо билээ.

Нүүдлийн хэв маяг, нутгийн болон уугуул иргэдийн уламжлалт мэдлэгт тулгуурлан малчид улирлаас хамааран өөрчлөгдөх бэлчээрийн нөөцийг зохистой ашиглаж, мал сүргээ өсгөхийн зэрэгцээ бэлчээрийг нөхөн сэргэх боломжтой хугацаагаар хангадаг. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас ган, үер, усны хомсдол, малын өвчин зэрэг эрсдэл нэмэгдэж буй өнөө үед нүүдэллэх нь дасан зохицох хамгийн чухал стратегийн нэг хэвээр байна.

Харин бэлчээрийн газрын зориулалтын өөрчлөлт, нүүдлийн эрх чөлөөний хязгаарлалт, малчдын бэлчээр ашиглах эрхийг зөвшөөрөхгүй байх нь бэлчээрийн мал аж ахуйн тогтолцооны тогтвортой байдал, сөрөн тэсвэрлэх чадавхыг доройтуулж болзошгүй юм.

НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллага нь бэлчээрийн мал аж ахуйг тогтвортой, бүтээмжтэй, үр ашигтай газрын тогтолцоо хэмээн үнэлдэг бөгөөд малчдын нүүдлийг дэмжих, бэлчээрийг газрыг бэхжүүлэх, малын эрүүл мэндийг хамгаалах, мэдээллийг сайжруулах, түүнчлэн малчид, ялангуяа эмэгтэйчүүд, залуучуудыг бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах үйл явцад бодитой хувь нэмэр оруулах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. НҮБ-ын Хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагын удирдан хэрэгжүүлж буй “Бэлчээр ба бэлчээрийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жил-2026” нь эдгээр тэргүүлэх чиглэлүүдийн талаарх олон нийтийн ойлголтыг нэмэгдүүлэх, бэлчээр болон нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдэд чиглэсэн байгаль, нийгмийн хариуцлагыг хангасан хөрөнгө оруулалтыг дэмжих, мөн үндэсний онцлогт нийцсэн бодлого боловсруулахыг уриалах зорилготой юм.

Италийн Экосистемүүд: Газарзүй, Уур Амьсгалаар Бүрэлдсэн Олон Янзын Тогтолцоо

Өргөргийн дагуух эрс ялгаатай байдал болон геоморфологийн нарийн тогтоцын улмаас Италийн хойг нь Европын биологийн олон янз байдлын чухал голомтуудын нэг болжээ.

Италийн геоморфологийн олон янз байдал, өргөргийн дагуух эрс ялгаатай байдал нь эрт үеэс өнөөг хүртэлх хүний дасан зохицлын үйл явцад нөлөөлж, харилцан адилгүй экосистемүүд бүрэлдэх нөхцөлийг бий болгожээ.

Хойд хэсэгт Альпийн нурууны нум орших бөгөөд өндөр уулын эрс тэс уур амьсгалтай энэ бүсэд мөнх цас, мөс бүхий оргилуудаас эхлээд шилмүүст ой, уулын нуга хүртэлх ургамлын олон янзын бүслүүр бүрэлджээ. Альпийн нурууны өмнөд хэсэгт орших үржил шимт По мөрний хөндийн сав газар нь чийглэг уур амьсгалтай, хүний үйл ажиллагааны нөлөөгөөр ихээхэн өөрчлөгдсөн нам дор тал нутгийг бүрдүүлдэг бөгөөд эрчимжсэн газар тариалан эртнээс хөгжсөнөөрөө онцлог. Өмнө зүгт орших Апенниний нуруу нь Италийн хойгийн дагуух гол уулсын тэнхлэгийг бүрдүүлж, Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал давамгайлах нөхцөлийг бүрдүүлдэг. Халуун, хуурай зунтай энэ уур амьсгалд мөнх ногоон царс зэрэг тэсвэртэй ургамал болон эртний чидун жимсний төгөл ургах таатай орчин бүрджээ. Мөн өргөн уудам эргийн бүс, Сицили, Сардини зэрэг арлуудын эргийн болон арлын экотон бүсүүд нь биологийн олон янз байдал өндөртэй эргийн намгархаг газар, өтгөн бутлаг маки ургамлын бүрхэвчийг тэтгэдэг. Үүний зэрэгцээ эдгээр эргийн бүсүүд нь түүхийн туршид далайн худалдааны сүлжээ хөгжихөд чухал үүрэг гүйцэтгэж иржээ.

Ийнхүү Италийн газарзүй, уур амьсгал, газрын гадаргын олон янз байдал нь харилцан адилгүй экосистемүүдийг бүрэлдүүлж, Италийн хойгийг Европын биологийн олон янз байдлын чухал голомтуудын нэг болгожээ.

Монголын Экосистемүүд: Нүүдэлчин Амьдралын Хэв Маягийг Бүрдүүлэгч Байгаль, Газар Нутаг

Мөнх цаст уулын оргилоос Говийн цөл хүртэлх Монголын экологийн бүсүүд уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн нөлөөгөөр улам бүр өөрчлөгдөж байна.

Монгол орон өргөн уудам нутаг дэвсгэрийнхээ хэмжээнд байгаль орчны нөхцөлөөрөө эрс ялгаатай бөгөөд уламжлалт ангиллаар экологийн зургаан үндсэн бүсэд хуваагддаг.

Эдгээр олон янзын байгаль, газар нутгийн нөхцөл нь Монголын өвөрмөц соёлын ландшафт болон нүүдэлчин амьдралын хэв маягийг бүрдүүлдэг. Нутаг дэвсгэрийн ойролцоогоор 5 хувийг эзлэх өндөр уулын бүс нь мөсөн гол бүхий оргил, уулын нугаараа онцлог. Мөн 5 орчим хувийг эзлэх тайгын бүс нь Сибирийн өтгөн шилмүүст ойн өмнөд захын үргэлжлэл юм. Өндөрлөг нутгаас нам дор газар руу шилжихэд нутаг дэвсгэрийн 25 орчим хувийг эзлэх уулын ойт хээрийн бүс тохиолдох бөгөөд ой модтой уулын налуу, үржил шимт хөндийг хослуулан бүрдүүлдэг. Монголын хээрийн бүс нийт нутаг дэвсгэрийн 20 орчим хувийг эзэлж, түүхийн туршид мал аж ахуйд түшиглэсэн нүүдэлчин амьдралын гол нутаг болж иржээ. Өмнө зүгт цөлөрхөг хээрийн бүс эхлэх бөгөөд нийт нутгийн 20 орчим хувийг эзэлнэ. Харин Монголын нутаг дэвсгэрийн 25 орчим хувийг хамрах цөлийн бүс нь Говийн нутгийн эрс хуурай, хатуу ширүүн байгаль, ландшафтыг тодорхойлдог.

Эдгээр ялгаатай экосистемүүд нийлж, хүний дасан зохицол, малын бэлчээрлэлт, уур амьсгалын өөрчлөлт харилцан нөлөөлдөг эмзэг, нарийн тэнцвэрт экологийн тогтолцоог бүрдүүлдэг.

Эдгээр экосистемүүд нь уур амьсгалын өөрчлөлтөд өндөр мэдрэмтгий. Дулаарлын хандлага болон цөлжилтийн үйл явц нь байгаль, газар нутгийн төрхийг идэвхтэй өөрчилж, ургамлын бүслүүрүүдийг хойд зүгт шилжихэд хүргэж байна. Үүнтэй зэрэгцэн малчин өрхүүд уламжлалт бэлчээр ашиглалт, нүүдэл суудлын хэв маягаа өөрчлөгдөж буй нөхцөлд нийцүүлэн дасан зохицуулах шаардлагатай болж байна.

Чулуун хадан дунд нуугдсан камер

Хорь гаруй жилийн турш WCS Монгол хөтөлбөр нь дэлхийн хамгийн нууцлаг, ховордож буй махчин амьтдын нэг болох цоохор ирвэсийг хамгаалахын төлөө малчид, байгаль хамгаалагчид, нутгийн иргэдтэй хамтран, экологийн хувьд чухал хоёр томоохон ландшафтын хүрээнд ажиллаж ирсэн билээ.

Чулуун хадны завсарт нуун байрлуулсан автомат камер. Зэрлэг амьтдын тархац хөдөлгөөнийг бүртгэн судлахаар уулын нурууг давах байгаль хамгаалагч. Ирэх улирлын нөхцөл байдал, хэрэгжүүлэх арга хэмжээний талаар хэлэлцэхээр нутгийн иргэдийн хамтран цугласан хөршүүд. Шөнийн цагаар цоохор ирвэс малд халдахаас урьдчилан сэргийлэх зориулалттай, махчин амьтанд тэсвэртэй малын хашаа.

Зэрлэг амьтан судлах нийгэмлэгийн (WCS) Монгол хөтөлбөр нь 20 гаруй жилийн турш нутгийн иргэд, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хамгаалалтын захиргаа, төрийн байгууллагууд болон бусад түншүүдтэй хамтран Монгол орны өвөрмөц зэрлэг амьтан, байгалийн ландшафтын экосистемийг хамгаалах, тогтвортой хадгалан үлдээх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна.

Энэхүү үзэсгэлэнд цоохор ирвэсийн амьдрах орчин, тархац нутгийн хувьд онцгой ач холбогдол бүхий хоёр ландшафт болох Хангайн нуруу болон Өмнөд Говийн байгаль, зэрлэг амьтан, нутгийн иргэдийн амьдрал, байгаль хамгааллын үйл ажиллагааг харуулсан гэрэл зургуудыг толилуулж байна.

Хангайн нуруу нь ой мод, гол мөрөн, бартаат уул нуруудаас бүрдсэн экологийн олон янз байдлыг агуулсан нутаг бөгөөд цоохор ирвэс, шилүүс, буга, бор гөрөөс, аргаль хонь, сибирийн янгир зэрэг олон зүйлийн зэрлэг амьтдын амьдрах орчин болдог. Энд WCS нь нутгийн иргэд болон түнш байгууллагуудтай хамтран экосистемийн нөхөн сэргээлтийг дэмжих, газрын нөөцийн тогтвортой менежментийг бэхжүүлэх, биологийн олон янз байдлын хувьд чухал ач холбогдол бүхий амьдрах орчныг хамгаалах чиглэлээр ажилладаг.

Харин өмнө зүгт орших Говь нь дэлхийн хамгийн том цөлийн экосистемүүдийн нэг юм. Цоохор ирвэс нь хулан, зээр зэрэг зэрлэг амьтад болон нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгч малчдын хамтаар энэхүү өргөн уудам, хуурай экосистемд оршин тогтнож байна. WCS нь зэрлэг амьтдын экологи, шилжилт хөдөлгөөний холбоосыг хадгалах, усны эх үүсвэрийг хамгаалах, нутгийн иргэдийн оролцоо, санаачилгад тулгуурласан байгаль хамгааллын үйл ажиллагааг дэмжих чиглэлээр ажиллаж байна.

Монгол улс нь дэлхийн цоохор ирвэсийн хоёр дахь том тоо толгойг тэтгэн оршдог улс юм. Шинжлэх ухааны судалгаа, хамтын ажиллагаа, урт хугацааны тууштай үйл ажиллагаанд тулгуурлан бид цоохор ирвэсийг Монгол орны байгалийн болон соёлын ирээдүйн салшгүй нэг хэсэг хэвээр хадгалан үлдэхэд хувь нэмрээ оруулж байна. 

1. Өмнөд Говийн уудам, хуурай хээр талд хулангийн бэлчээрийн бүсээр цагаан зээр сүрэглэн шилжинэ. Алсаас харахад эзгүй мэт боловч эдгээр ландшафт нь биологийн олон янз байдлаараа баялаг бөгөөд амьтад асар уудам орон зайд шилжин хөдөлдөг тул тэдгээрийн амьдрах орчны хоорондын экологийн холбоос, залгамж чанарыг хадгалах нь нэн чухал юм. 

2. Хоёр согоо харанхуйлж буй тэнгэрийн дор уулын нуруунд зогсох нь харагдана. Хангайн ой, хээрийн экосистем нь согоо, бор гөрөөс, аргаль, янгир зэрэг олон зүйлийн амьтдыг тэтгэдэг бөгөөд эдгээр нь цоохор ирвэс болон Евразийн шилүүс зэрэг махчин амьтдын идэш тэжээлийн үндсэн нөөц болдог. Эдгээр амьдрах орчныг сэргээн хамгаалах нь экосистемийн бүхэл бүтэн байдлыг хадгалахад чухал ач холбогдолтой юм.

3. Уулын нуруу нэг нэгнээ залган алс хязгаар хүртэл үргэлжилнэ. Цоохор ирвэс асар уудам нутагт тархан нутагладаг бөгөөд тусгаарлагдсан тоо толгой нь эмзэг байдалд өртөх эрсдэл өндөртэй. WCS нь эдгээр ландшафтыг хооронд нь холбож, зэрлэг амьтдын чөлөөтэй шилжилт хөдөлгөөн, генетикийн солилцоог хангах экологийн холбоосыг хадгалах чиглэлээр ажилладаг.

4. Дээрээс харахад сүрэг амьтад тал хээрээр цацсан шагай мэт тархан бэлчээрлэнэ. Тухайн ландшафт хэр хэмжээний амьтныг тогтвортой тэтгэж чадах вэ гэдэг нь байнга тавигддаг чухал асуудал юм. Энэхүү экологийн даац ба ашиглалтын тэнцвэрийг зөв зохицуулах нь бэлчээрийн экосистемийг эрүүл, тогтвортой байлгах үндэс болдог.

5. Цасаар бүрхэгдсэн уулын оргил задгай тал дээгүүр сүндэрлэж, түүний бэлд ганц хулан харагдана. Энэ бол зэрлэг өвсөн тэжээлтэн амьтад, мал сүрэг, тэдгээрийг даган орших махчин амьтадтай зэрэгцэн оршдог хамтын ландшафт юм.

6. Намрын шаргал өвсөн дунд улаан үнэг түр саатах нь харагдана. Цоохор ирвэсээс гадна эрүүл, тогтвортой ландшафтыг үнэлэхэд түүнийг бүрдүүлэгч жижиг биетний олон янз байдал чухал үүрэгтэй. Үүнд үнэг, тарвага болон уулын экосистемд зэрэгцэн орших бусад жижиг хөхтөн амьтад багтана.

7. Задгай хайргат налуугаар шилжин өнгөрөх цоохор ирвэсийг гэрэл зурагт дүрслэн авчээ. WCS болон түүний түнш байгууллагууд олон жилийн турш эдгээр төхөөрөмжийг ашиглан дэлхийд цоохор ирвэсийн тоо толгойгоороо хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэх Монгол улсын тоо толгойн тархалт, хөдөлгөөн, төлөв байдлыг судлан хянаж ирсэн.Автомат гэрэл зурагт төхөөрөмжөөр авсан дүрс нь цоохор ирвэс бүрийн бие дээрх өвөрмөц толбоны хээ, дүрслэлд үндэслэн хувь бодгаль тус бүрийг таньж, ялган тодорхойлох боломжийг олгодог.

8. Хагарч бутарсан хад чулуутай орчинд цоохор ирвэс бараг бүрэн уусан шингэх мэт харагдана. Ийм бартаат, чулуурхаг ландшафтад цоохор ирвэс хүний нүдэнд бараг үзэгддэггүй. Иймээс хад чулууны завсар нуун байрлуулсан камер нь эдгээр нуугдмал зүйлийг илрүүлэн судлахад онцгой ач холбогдолтой юм.

9. Гэр дотор өдөр тутмын ажил үргэлжилж, ноолуурын ямааг самнан арчилж байна. Байгаль хамгааллын үйл ажиллагаа нь зэрлэг амьтадтай зэрэгцэн амьдарч буй малчин өрхүүдтэй түншлэхэд тулгуурладаг. Тэдний уламжлалт мэдлэг, амьжиргааны хэв маяг, газар нутгаа хариуцан хамгаалж, зохистой ашиглах уламжлалт менежментийн арга ухаан нь байгаль хамгааллын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

10. Малчин хаврын бэлчээрт малаа туун нүүж байна. Бэлчээрийн зохистой, тогтвортой ашиглалтын арга нь мал сүргийн төдийгүй зэрлэг амьтдын амьдрах орчныг эрүүл, тэнцвэртэй байлгахад чухал ач холбогдолтой бөгөөд ингэснээр тэдгээрийн хоорондын бэлчээр, идэш тэжээлийн төлөөх өрсөлдөөнийг бууруулах боломжтой.

11. Өдрийн төгсгөлд ямаанууд хашаандаа бөөгнөрөн цугларна. Махчин амьтдаас хамгаалсан хашаа, хороо нь шөнийн цагаар мал сүргийг цоохор ирвэс, чоно зэрэг махчин амьтдын халдлагаас хамгаалдаг. Ингэснээр малчдын мал сүргийг хамгаалахын зэрэгцээ хүн, махчин амьтдын хоорондын зөрчилдөөнөөс үүдэн цоохор ирвэст хариу арга хэмжээ авах эрсдэлийг бууруулдаг.

12. Нүцгэн уулсын бэлд малчдын бууц, отор нүүдлийн түр суурьшил харагдана. WCS нь хүн амын аж амьдрал, үйл ажиллагаа шингэсэн эдгээр ландшафтад орон нутгийн иргэдийн манлайлалд тулгуурласан байгаль хамгааллын үйл ажиллагааг дэмждэг. Энд зэрлэг амьтдыг хамгаалах, уламжлалт амьдралын хэв маягийг хадгалан авч үлдэх нь нэгэн ижил зорилго юм.

13. Хээр талд зогсох малчин. Энд амьдарч буй хүмүүсийн бүхий л үйл ажиллагааны гол цөм нь юм. Тэд малчдын бүлэг, нөхөрлөл болон орон нутгийн хамтын нийгэмлэгийн хүрээнд нэгдэн, бэлчээр ашиглалтын улирлыг төлөвлөх, зэрлэг амьтдын төлөв байдлыг ажиглан хянах, газар нутгийг хэрхэн зохистой хамтран ашиглах талаар хамтын шийдвэр гаргадаг.

14. Хангайн уулсын дундуур гол горхи мушгиран урсана. Уулын бүс нутаг болон цөлийн аль алинд нь ус бол зэрлэг амьтад, мал сүрэг, хүмүүсийг нэгэн орон зайд холбодог амин чухал нөөц юм. Иймээс усны эх үүсвэрийг хамгаалах нь байгаль хамгааллын үйл ажиллагааны суурь зорилтуудын нэг билээ. 

15. Хөрш айлууд өвсөн дээр цуглан ирээдүйн улирлын талаар ярилцаж байна. Урт хугацаанд үр дүнтэй, тогтвортой байгаль хамгаалал нь яг ийм хамтын оролцоо, харилцан зөвшилцлийн үйл явцаас бүрддэг. Энэ нь орон нутгийн иргэдийн санаачилга, оролцоонд тулгуурлаж, тухайн нутагт амьдран суугчдын уламжлалт мэдлэг, туршлагаар дамжин үргэлжилдэг юм.

Мянганы туршид дасан зохицсон нь: Монгол, Италийн уур амьсгал ба мал аж ахуйн түүх 

Өнөөгийн уур амьсгалын хямралаас хэдэн мянган жилийн өмнө тал хээр болон Газар дундын тэнгисийн бүс нутгийн малчид хувьсан өөрчлөгдөж буй уур амьсгалын нөхцөлд дасан зохицож, амьдралын хэв маягаа шинэчлэн бүрдүүлж иржээ. 

Монгол Улсад мал аж ахуй, ялангуяа хүн амын 27.1 хувьд өнөөг хүртэл хадгалагдан буй адууны аж ахуйд түшиглэсэн нүүдлийн мал аж ахуй нь хэдэн мянган жилийн турш үргэлжилсэн түүхэн хөгжлийн үр дүн юм. Археологийн баримтаас үзэхэд мал аж ахуйд суурилсан эдийн засагт шилжих үйл явц МЭӨ V–II мянганы эхэн үеийн хооронд явагдсан байна.Хойд Монголын Тамсагбулагийн археологийн дурсгалуудаас мал аж ахуй, газар тариалан, ан агнуур, загасчлал, түүвэрлэлтийг хослуулсан холимог аж ахуйн хэв маяг, мөн адууг эрт үед гаршуулж байсны нотолгоо илэрсэн байдаг. Монголын хойд хэсэгт энэхүү шилжилт нь МЭӨ III мянганы үед Хүрэл зэвсгийн эрт үеийн Афанасьевын соёл бүрэлдэн тогтсонтой уялддаг бол бүрэн хэмжээний нүүдлийн мал аж ахуйн тогтолцоо ойролцоогоор МЭӨ 900 он гэхэд бүрэлдсэн гэж үздэг. Энэхүү чухал өөрчлөлтийг бий болгосон хүчин зүйлс болон урт хугацаанд тогтвортой хадгалагдсан шалтгаан өнөөг хүртэл судалгааны маргаантай асуудал хэвээр байгаа ч тааламжгүй уур амьсгалын өөрчлөлт гол түлхэц болсон гэсэн таамаг түгээмэл байдаг. Хамгийн чухал нь нүүдлийн мал аж ахуй үүссэн цагаасаа хойш уур амьсгалын эрс өөрчлөлт, хэлбэлзэлд тасралтгүй дасан зохицож ирсэн явдал юм.

Эдгээр дасан зохицох үйл явц нь Төв Азийн эх газрын тал хээрийн нийгэм, экологийн тогтолцоог бүрдүүлсэн бол үүнтэй зэрэгцэн Газар дундын тэнгисийн сав газарт нийгэм-экологийн тэсвэрлэх чадварын өөр нэгэн түүхэн замнал өрнөжээ.

Италид газар тариалан болон мал аж ахуй үүсэж хөгжсөн үйл явц нь ойролцоогоор “МЭӨ 6000 оноос эхэлсэн Неолитын шилжилтийн үе”-тэй холбоотой. Археологийн баримтууд эрт үеийн үр тарианы тариаланг хонь, ямаа, үхэр үржүүлэгтэй хослуулсан холимог аж ахуйн стратеги хэрэглэж байсныг харуулдаг. МЭӨ 2300 оны орчим буюу Хүрэл зэвсгийн үед энэхүү шилжилт бүрэн төлөвшиж, мал аж ахуйн олон хэлбэр бий болсон байна. Үүний нэг нь улирлын нүүдлийн мал аж ахуй (transhumance) бөгөөд мал сүргийг уулын өндөрлөг бэлчээрээс далайн эргийн нам дор тал руу улирлын дагуу шилжүүлэн маллах уламжлалт тогтолцоо юм. Энэхүү хөдөлгөөнт аж ахуй нь өвөрмөц соёлын ландшафтыг бүрдүүлж, нийтлэг нөөцийн ашиглалтын сүлжээгээр дамжуулан өөр өөр орон нутгийн бүлгүүдийг хооронд нь холбож байжээ.

Хүн амын өсөлт болон далайн худалдааны сүлжээ өргөжин тэлсэн нь энэхүү ландшафтын урт хугацааны өөрчлөлтийг хурдасгасан боловч байгаль орчны эрс өөрчлөлт, хуурайшилтын эрчимтэй үеүүд нь орон нутгийн дасан зохицох стратегийг бий болгоход чухал түлхэц болсон байна. Монголын нүүдлийн мал аж ахуйн нэгэн адил Италийн ландшафтыг түүхийн явцад ашиглаж, зохицуулж ирсэн арга хэлбэр нь мянга мянган жилийн турш хувьсан өөрчлөгдөж буй уур амьсгалын нөхцөлтэй тасралтгүй зохицож, дахин тохиролцож ирсэн үйл явцаар тодорхойлогддог.

1. Өвөлжөөнд мал сүргийг хамгаалах зориулалттай хашаа, эртний оршуулгын болон овооны дэргэд байрлана. Энэ нь уулын хөндийгөөр дайран өнгөрөх зам дагуу байрлах бөгөөд тухайн нутгийн малчин, мэргэшсэн хөтөч машиныхаа дэргэд зогсоно. Баянхонгор аймаг, Монгол Улс.

2. Орчин үеийн малын хашааны ул мөр бүхий буурь, овоо нь уулын өндөрлөг бэлчээрт хүрэх замын дагуух Их Богдын байгалийн цогцолборт газрын орц хэсэгт байрлах эртний оршуулгын болон зан үйлийн байгууламжийн дээр бий болжээ.

3. Ойролцоох өвөлжөөнөөс ирсэн залуу малчин зочдод хадны сүг зураг, хадны сийлмэл дүрслэл бүхий дурсгалт газруудыг үзүүлж байна. Монголын хадны зургийг судлан шинжлэхэд нутгийн иргэдийн уламжлалт мэдлэг, орон нутгийн туршлага нэн чухал ач холбогдолтой.

4. Баянхонгор аймгийн тухайн дурсгалт газраас илэрсэн хадны сийлмэлийн нарийвчилсан дүрслэл. Уулын орой дахь бэлчээрийн бүс рүү хүрэх нутгийн зам дагуу оршино.

5. Сарлагууд байгалийн тогтоцтой усан цөөрөмнөөс ус ууж байна. Уур амьсгалын хуурайшилт эрчимжиж буйтай холбоотойгоор уулын бүсэд үлдэж буй байнгын усны цөөн хэдэн эх үүсвэрийн нэг юм. Өвөлжөө нь одоо ч ашиглагдсаар байгаа бөгөөд энд өөр өөр түүхэн үеийн хадны сийлмэл дүрслэл бүхий чулуун дурсгалууд хадгалагдан үлджээ.

6. Баянхонгор аймгийн тухайн дурсгалт газраас илэрсэн хадны сийлмэлийн нарийвчилсан дүрслэл. 

7. Мөн тухайн газраас илэрсэн хадны сийлмэлийн дэлгэрэнгүй хэсэг бөгөөд арын дэвсгэрт овоо харагдана. Баянхонгор аймаг, Монгол Улс. 

Монгол Улс дахь нүүдлийн мал аж ахуй ба археологийн өв: Мянган жилийн турш ландшафтыг бүрдүүлсэн хүн ба мал

Өнөөгийн малчдын нүүдлийн зам, бууц суурь нь хэдэн мянган жилийн өмнө нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн сонгож ашиглаж байсан зам мөрийг даган үргэлжилж ирснийг эртний булш, оршуулгын байгууламж болон хадны зурагт дүрслэлүүд харуулдаг.

CECILIA DAL ZOVO

Булш, овоолсон байгууламж ба малчдын нүүдлийн зам

Нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн улирлын болон алсын зайн шилжилт хөдөлгөөн нь өнөөдөр ч газар дээр болон хиймэл дагуулын зурагт харагдах зам, мөрийн сүлжээ болон физик ул мөрөөр ландшафтад хадгалагдан үлджээ. Эдгээр ул мөрийг шинжлэн судалснаар археологийн судалгаагаар өнөөгийн малчдын нүүдлийн зам болон одоогоос 4–3 мянган жилийн өмнөх үеийн эртний оршуулгын овоолсон байгууламжуудын байршлын хооронд статистикийн хувьд ач холбогдол бүхий орон зайн хамаарал байгааг тогтоосон байна. Өөрөөр хэлбэл, эртний оршуулгын байгууламжууд өнөөдөр ч ашиглагдаж буй малчдын нүүдлийн замын дагуу эсвэл түүнтэй ойролцоо байрладаг. Энэ нь өнөөгийн нүүдлийн замын сүлжээ эртний гарал үүсэлтэй бөгөөд нутгийн иргэд олон үеийн турш нэгэн ижил уулын бэл, хөндий, даваа болон голын гармыг сонгон ашиглаж, зам мөрөө уламжлан давтаж ирснийг харуулж байна.

Хадны зураг ба малчдын бууц, суурь

Хүрэл болон Төмөр зэвсгийн үе, түүнээс хойших цаг үед хамаарах хадны сүг зураг, хадны сийлмэл дүрслэлүүд нь саяхныг хүртэл, олон тохиолдолд өнөөдөр ч нутгийн малчдын өвөлжөө, зуслан болгон ашиглаж буй газруудаас элбэг тохиолддог. Эртний хадны дүрслэлүүд болон өнөөгийн малчдын амьдран ашиглаж буй бууц, суурь давхцан оршиж буй нь тодорхой таатай газар нутгийг үеэс үед дахин сонгон ашиглаж ирсэн уламжлалт харилцааг илтгэнэ. Үүнд уулын дотоод хөндий, өндөр уулын бэлчээр, салхи шуурганаас хамгаалагдсан уулын энгэр зэрэг газрууд багтана. Эдгээр газар нутаг нь хүн, малын аль алинд найдвартай хамгаалалт, ус, бэлчээр зэрэг шаардлагатай нөөцөөр хангадаг байсан тул нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийг үе дамжин эдгээр газар нутаг руу татсаар иржээ. Энэ нь Монголын малчдын дунд түгээмэл байдаг нэгэн уламжлалт ойлголттой мөн уялдана. Тухайлбал, өвөлжөөнд олон жилийн турш хуримтлагдсан малын бууц, органик үлдэгдэл нь өвлийн хүйтэнд малын туурай хөрч хөлдөхөөс хамгаалахад чухал ач холбогдолтой бөгөөд үүнийг өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн хишиг, өв хэмээн үздэг. Өөрөөр хэлбэл, өнөөгийн нүүдлийн мал аж ахуй оршин тогтнох боломжийг бүрдүүлж буй зүйл нь зөвхөн өнөө цагийн арга ажиллагаа бус, эртний малчдын газар нутаг сонголт, бэлчээр ашиглалт, нүүдлийн дадал туршлага мянга мянган жилийн турш хуримтлагдан, уламжлагдан ирсэн түүхэн үйл явц юм. Үүнийг Монголын ландшафтад хийсэн археологийн судалгаагаар баримтжуулсан урт хугацааны үйл явцууд ч тодорхой харуулдаг.

Судалгааны эх сурвалж, талархал

Энэхүү судалгааг зохиогч TRAILS төслийн хүрээнд Оксфордын Их Сургуульд Мария Склодовска-Кюри/UKRI-ийн санхүүжилттэйгээр гүйцэтгэсэн. Бүх гэрэл зургийг зохиогч “Нууруудын хөндийн геоархеологи” төслийн хүрээнд авчээ. Тус төсөл нь Италийн Үндэсний Судалгааны Зөвлөл болон Монголын Шинжлэх Ухааны Академийг хамарсан Итали-Монголын хамтарсан судалгааны санаачилга бөгөөд 2001–2011 онд хэрэгжсэн.

Талбайн судалгаа хийх болон энэхүү материалыг цуглуулахад Монгол Улсын Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутгийн захиргаа болон малчдын хамтын нийгэмлэгийн дэмжлэг чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Газарт Туссан Сүүдэр: Нүүдэлчдийн Амьдралыг Тайлан Таних нь:

Бараг Ямар Ч Ул Мөр Үлдээдэггүй Соёлыг Хэрхэн Судлах Вэ? Судлаачид өнөөдөр тэрхүү соёлыг тээж буй хүмүүсийн амьдрал, мэдлэг, дадал туршлагад тулгуурлан олон мянган жилийн мал аж ахуйн түүхийг сэргээн судалж байна.

Бараг ямар ч ул мөр үлдээдэггүй соёлыг хэрхэн судлах вэ? Ялангуяа уудам, үргэлжилсэн тал хээрийн бүс нутагт пасторализмын археологи нь онцгой сонирхолтой сорилт болдог. Нүүдлийн малчдын бууц, түр суурьшил нь тогтмол бус, түр зуурын шинжтэй учраас ландшафтад маш бүдэг ул мөр үлдээдэг бөгөөд тэдгээр нь оройн гэрэлд замхрах сүүдэр мэт цаг хугацааны явцад бараг бүрэн үгүй болдог.

Энэхүү судалгааны хоосон орон зайг нөхөхийн тулд судлаачид угсаатны археологи (ethnoarchaeology)-д анхаардаг. Энэхүү салбар нь өнөөгийн амьд нийгэм, бүлгүүдийг судлан эртний өнгөрсөн үеийг тайлбарлахын зэрэгцээ түүхэн баримт, мэдээнд тулгуурлан орчин үеийн амьдралыг ойлгохыг зорьдог.

Орчин үеийн малчдын өдөр тутмын үйл ажиллагаа, уламжлал, материаллаг соёлыг баримтжуулснаар судлаачид археологийн олдвор, ул мөрийг тайлбарлах илүү үндэслэлтэй загвар боловсруулах боломжтой болдог. Ингэснээр эд өлгийн зүйл болон хүний үйл ажиллагаа бий болох, ашиглагдах, улмаар орхигдох хүртэлх бүхий л амьдралын мөчлөгийг археологийн үүднээс мөрдөн судлах боломж бүрддэг.

Угсаатны археологи нь зөвхөн тодорхой түүхэн оньсого, асуудлыг тайлах арга төдий биш. Энэ нь өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг хооронд нь холбож, хүн төрөлхтний оршин тогтнох, хүрээлэн буй орчинд дасан зохицох үйл явцын нарийн төвөгтэй байдлыг ойлгоход тусалдаг.

Иймээс угсаатны археологи нь пасторализмын судалгаанд чухал ач холбогдолтой арга зүйн чиглэл хэвээр байна.

Археологийн малчны бууц, сууринг судлах гео-угсаатны археологийн арга зүйг боловсруулах нь: Camp төсөл

Малчдын бууц газрын хөрсөнд бараг ул мөр үлдээдэггүй. Тиймээс судлаачид нүдэнд үл үзэгдэх ул мөрийг илрүүлэхийн тулд химийн шинжилгээний аргыг ашиглаж байна.

СТЕФАНО БИАГЕТТИ

Нүүдлийн мал аж ахуйн бууц, суурьшлын газрыг археологийн аргаар тодорхойлоход ихээхэн бэрхшээлтэй байдаг. Учир нь эдгээр газарт нимгэн хурдсын давхарга, түр зуурын байгууламж, материаллаг олдворын хомс үлдэгдэл л үлддэг.

Европын Судалгааны Зөвлөлийн (ERC) санхүүжилттэй CAMP төсөл -“(Re)Constructing the Archaeology of Mobile Pastoralism” нь геохимийн шинжилгээ болон орон зайн загварчлалыг ашиглан малчдын түр суурьшил, бууцны ул мөрийг илрүүлэх, тайлбарлах гео-угсаатны археологийн арга зүйн хүрээ боловсруулж байна.

Судалгааг Ботсвана, Оман, Кени улсуудад явуулж байгаа бөгөөд угсаатны зүй, археологи, тунамал хурдасны дээж авах арга болон зөөврийн рентген флуоресценцийн шинжилгээ (pXRF)-г хослуулан ашиглаж байна.

Өнөөг хүртэл хүн амьдарч буй, орхигдсон болон археологийн дурсгалт газруудаас 9,000 гаруй тунамал хурдасны дээж цуглуулжээ.

Малын хашаа, ахуйн үйл ажиллагааны талбай, хог хаягдлын овоолго, хүнс болон эд зүйл хадгалах хэсэг зэрэг үйл ажиллагааны бүсүүдийг газарзүйн хувьд тэмдэглэн зураглаж, тэдгээрийн найрлагыг статистик болон геостатистикийн аргачлалаар шинжилж байна.   

Судалгааны урьдчилсан үр дүнгээс үзэхэд мал аж ахуйн үйл ажиллагаа нь орчны нөхцөл, соёлын ялгаатай байдлаас үл хамааран давтагддаг тодорхой геохимийн ул мөр, шинж тэмдэг үүсгэдэг байна. Эдгээр шинж тэмдгээр тухайн бууц, суурьшлын газрын өөр өөр зориулалттай хэсгүүдийг хооронд нь ялган тодорхойлох боломжтой.

Эдгээр үр дүн нь малчдын түр суурьшлын үйл ажиллагаа нь археологийн аргаар илрүүлэх боломжтой хүний үйл ажиллагааны буюу антропоген гаралтай геохимийн ул мөрийг хөрсөнд хадгалан үлдээдэг болохыг харуулж байна.

Мөн энэхүү арга зүй нь өөр өөр байгаль, соёлын нөхцөлд орших археологийн мал аж ахуйн дурсгалуудыг илрүүлэх, тодорхойлох, тайлбарлахад өргөн хүрээнд ашиглаж болох арга зүйн суурь болж байна.

Бэлчээрийн Мал  Маллах Арга Ухаан: Хонь, Ямаа

Өдөрт хоёр удаагийн ажиглалт, дуран, дохио болон өнгөн тэмдэглэгээ нь өргөн уудам талд бэлчих хонь, ямаан сүргийг хооронд нь нийлүүлэхгүй эмх цэгцтэй маллах боломжийг бүрдүүлдэг.

Хонь, ямааг үндсэндээ ноос, махны зориулалтаар өсгөн үржүүлдэг бөгөөд сүү саалийг нь харьцангуй ховор ашигладаг. Нүүдэлчдийн хүнсэнд хонины мах онцгой байр суурийг эзэлдэг ба учир нь үхрийн махтай харьцуулахад амт чанар сайтай төдийгүй, маллах, төхөөрөхөд илүү тохиромжтой байдаг байна.

Хонь, ямаа нь өвлийн хатуу нөхцөлд ч дасан зохицох чадвар өндөртэй ба өвөл малыг хашаа, хороонд хамгаалан байрлуулахын зэрэгцээ шаардлагатай өвс, тэжээлийг нөөцлөх эсвэл худалдан авах нь харьцангуй хялбар байдаг.

Өглөө эрт сүргийг бэлчээрт гаргасны дараа малчид малаа холоос дурангаар ажиглаж, мал сүрэг хамгийн тохиромжтой зайд хүрсэн гэж үзвэл морь эсвэл мотоциклтой очиж чиглүүлж өгдөг. Ингэж сүргийг өдөрт гурваас дөрвөн удаа эргэж очин хотонд нь буцаан тууж авчирдаг. Сүргийг эргүүлэн авч ирж, дуудаж, мотоциклийн дохиогоор бэлчээрийн чиглэлийг өөрчилж, хот айл руу ойртуулан хариулна. Заримдаа ноход малчныг дагалдан явдаг ч сүрэг хураах, туух ажиллагаанд шууд оролцдоггүй.

Өөр өөр айлын мал сүрэг хоорондоо нийлэх нь түгээмэл үзэгдэл юм. Ийм үед малчид малын эвэр, нуруу, ноосонд нь будгаар өнгийн ялгах тэмдэглэгээ хийж өөрийн сүргийг таньж, салган авдаг.

Бэлчээрийн Мал Маллах Арга Ухаан: Адуу

Хотноосоо 40 километр хүртэлх өргөн уудам бэлчээрт сүрэглэн бэлчих адууг малчид өнөөдөр ч уламжлалт мэдлэг, орчин үеийн технологийг хослуулан эрэн хайж, хариулсаар байна.

Адуу бол монголын нүүдлийн соёлын хамгийн тод бэлгэ тэмдэг юм. Хот сууринд амьдарч хүмүүс хүртэл морь унахдаа эртний дайчин уламжлалтайгаа холбогдож, хүн-морь нэгэн цул мэт нэгдэн орших мэдрэмжийг мэдэрдэг байна. Олон арван ардын дуу, домогт адууг магтан дуулдаг ба адуу нь соёлын үнэ цэнээс гадна тал нутгийн эдийн засгийн салшгүй нэг хэсэг хэвээр байна. Ялангуяа машин явах боломжгүй өвлийн хүнд нөхцөлд адуу нь өдөр тутмын ажил хөдөлмөрийн хамгийн найдвартай унаа, тээврийн хэрэгсэл болдог. Сайн адуучин, уяачид нийгэмд нэр хүндтэй бөгөөд энэ нь наадам, хурдан морины уралдаанаар тод илэрдэг.

Зуны улиралд гүү сааж, айраг бэлтгэдэг нь монголчуудын уламжлалт хүнс, өв соёлын чухал өвийн нэг юм.

Адуу нь харьцангуй бие даан амьдарч, гэрээсээ 40 хүртэл километрийн алсад бэлчээрлэдэг. Заримдаа хүчтэй салхинд туугдан хол явах тохиолдол ч байдаг бөгөөд ийм үед адуугаа эрэл сурал болгон хайж хэдэн ч хоног зарцуулах боломжтой байдаг. Иймд малчид долоо хоногт нэгээс хоёр удаа адуугаа эргэн шалгаж, өндөрлөг газраас дурангаар ажиглахын зэрэгцээ замд тааралдсан хөрш хот айлуудаасаа асууж сурагладаг. Өнөө үед энэхүү уламжлалт ажиглалтын арга нь гар утсаар байршлаа солилцох, мотоцикл ашиглан  мал сүргээ хариулах зэрэг орчин үеийн технологитой хослон хөгжсөөр байна.

Бэлчээрийн Мал Маллах Арга Ухаан: Үхэр

Мотоциклоор 10 км орчим зам туулан усалгаанд очихоос эхлээд гэрээс ердөө 200 метрийн зайд байрлах усны онгоцонд услаад ирэх хүртэл үхэр сүрэг нь бусад малаас өөр төрлийн өдөр тутмын арчилгааг шаарддаг.

Өрхийн хүнсний хэрэгцээнд үхэр ховорхон төхөөрдөг бөгөөд нүүдэлчид өвлийн турш хэрэглэх махны нөөцөө бэлтгэх зорилгоор намрын сүүлээр цөөн тооны хонь төхөөрч нөөцөлдөг. Үхэр нь өрхийг сүү, сүүн бүтээгдэхүүнээр хангахаас гадна түлшний чухал эх үүсвэр болох аргалын үндсэн эх үүсвэр юм.Үхэр нь хонь, ямаанаас илүү өтгөн шим сайтай бэлчээр шаарддаг тул ихэвчлэн усны эх орчим буюу гэрээс нэлээд алслагдсан газарт бэлчээрлэдэг. Өвөлжөөнд буусан үед үхрийг орой бүр хашаанд оруулж хонуулах нь түгээмэл. Харин бусад улиралд чоно болон золбин нохдын дайралтаас хамгаалахын тулд усны ойролцоо эсвэл харах боломжтой газар шөнө хонуулдаг.

Хээрийн судалгааны үеэр судлаачид малчдын өдөр тутмын ажилд оролцдог байсан. Тухайлбал, Архангай аймгийн Могод сум дахь Болдын намаржаанд гэрээс арав орчим километрийн зайд бэлчээрлэж байсан үхрийг мотоциклээр тууж, гэрээс 200 орчим метрийн зайд байрлах усалгааны онгоцонд авчирсан. Мал сүрэг шөнийг усалгааны онгоц орчимд эсвэл гэрийн ойролцоо өнгөрүүлээд, тугалаа хөхүүлсний дараа өглөө дахин бэлчээрт гардаг байна.

Монгол, Италийн малчид ба тэдний ноход

Тал нутгийн уламжлалт оршуулгын зан үйлээс эхлээд Альпийн нурууны бүс нутгийн олон янзын үүлдэр хүртэл малчны ноход нь хоёр соёлд ажлын амьтан төдийгүй гэр бүлийн гишүүн хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдөх онцгой байр суурийг эзэлдэг.

Нүүдэлчдийн зоригт хамгаалагч: Монгол ахуй дахь ноход

Монголын малчин айлууд ихэвчлэн хоёроос зургаан нохой тэжээдэг. Тэдгээрийн олонх нь бие бялдар сайтай, сүрлэг банхар үүлдрийн ноход байдаг. Нохой нь хот айлыг хулгайч, өвлийн улиралд малд халдах чоно зэрэг махчин амьтдаас хамгаалах чухал үүрэгтэй. Гэсэн хэдий ч нохой нь чоно мэт онцгойлон тахин шүтэгдэх, морь шиг эрхэмлэгдэн хайрлагдах шинжтэй биш боловч өдөр тутмын амьдралд гүнзгий шингэсэн бөгөөд ихэнхдээ гэр бүлийн нэгэн гишүүн хэмээн үнэлэгддэг.

Нүүдэлчид гөлөг сонгохдоо ихэвчлэн 45–60 хоногтой, эр гөлгийг илүүд үзэж, биеийн галбир сайтай, бараан зүстэй, цээж хэсэг нь цайвар, эсвэл нүдний дээд талдаа толботой зэрэг шинжийг харгалзан үздэг. Нүдний дээд талын толбыг “дөрвөн нүдтэй” хэмээн нэрлэх бөгөөд далд ертөнцтэй холбоотой бэлгэдлийн шинж гэж үздэг. Гөлгийг хотонд авчирсны дараа сүү уулгаж, чих болон сүүлэнд нь шар тос түрхэх заншил байдаг бөгөөд ингэснээр арслан мэт хүчирхэг өснө хэмээн бэлгэддэг.

Нохой үхсэн тохиолдолд түүнийг ихэвчлэн газарт булдаггүй, харин байгалийн жамаар ил тавьдаг. Энэхүү зан үйлийн хүрээнд нохойн аманд сүү эсвэл шар тос хийж, эцсийн өргөл болгон барин залбирал уншдаг. Мөн сүүлийг нь тайрч толгойнх нь доор байрлуулах нь дараагийн төрөлдөө хүн болон төрөхөд дөхөм болно гэсэн итгэл үнэмшилтэй холбоотой. Энэ нь хүн, нохойн хоорондын олон үе дамжсан, гүн гүнзгий сүнслэг харилцааг илтгэнэ.

Малчны үнэнч хамтрагч: Италийн мал аж ахуй дахь ноход

Италийн бэлчээр нутгуудад малчид нохойтойгоо нягт харилцаатай байж, тухайн бүс нутгийн онцлогт тохирсон төрөлжсөн үүлдэр болон сүүлийн үед өргөн дэлгэрсэн олон улсын гаралтай үүлдрийг ашигладаг. Монголын банхартай харьцуулахад Италийн мал аж ахуйд олон төрлийн нохойн үүлдэр байдаг. Үүнд сүргийг хамгаалах зориулалтаараа алдартай Мареммано-Абруццезе, мөн мал хариулах чадвараараа ялгардаг Бергамаско болон Апуаны хоньч нохой зэрэг нутгийн үүлдрүүд багтана. Орчин үеийн мал аж ахуйн нөхцөл өөрчлөгдөхийн хэрээр Италийн малчид зарим тохиолдолд гадаадын үүлдрийн нохойг ч маллагаандаа ашиглах болжээ.

Эдгээр ноход нь зөвхөн сүргийг чононоос хамгаалаад зогсохгүй хамгаалагч болон мал хариулагч гэсэн хос үүргийг гүйцэтгэдэг. Тэд мал сүргийг улирлын нүүдлийн нарийн төвөгтэй замаар чиглүүлж, малчны ажлын салшгүй хэсэг болдог. Малчид гөлгийг сонгохдоо удам угсаа, ажиллах чадвар, зан төлөв зэрэгт үндэслэдэг. Сүрэг хамгаалах нохойд хоньтой уусах цагаан зүсийг түүхэн уламжлалаар илүүд үздэг бол мал хариулах нохойг анхаарал төвлөрөл сайтай, тушаалд хурдан хариу үйлдэл үзүүлэх чадвараар нь сонгодог.

Гөлөгнүүдийг багаас нь мал сүргийн дунд өсгөж, тэдгээрийн хооронд төрөлхийн холбоо, дасал бий болгодог. Ийнхүү ноход сүрэгтэйгээ нягт уялдаатай амьдарч, уулын бэлчээрийн нүүдлийн замд малчны үнэнч, эрхэм хамтрагч болдог.

Нүүдэлчин Малчдын Бүлгүүд Ба Тэдний Ноход: Монгол, Тува, Алтайн Нохойн Генетикийн Олон Янз Байдлын Судалгаа

Монгол болон ОХУ-ын Тува, Алтайн бүс нутгийн нүүдэлчин айлуудын хотонд байдаг нохдын ДНХ-ийн шинжилгээ нь тэдгээрийн нийтлэг гарал үүслийг илрүүлж байна. Энэхүү генетикийн холбоо нь газар нутгийн хил хязгаараас илүүтэй нүүдэлчин малчдын байнгын хөдөлгөөн, харилцан солилцоогоор бүрэлдэн тогтсон бололтой.

Гэрийн нохой нь Евразийн саарал чононоос гаралтай бөгөөд ерөнхийд нь хиймэл сонгон үржүүлгээр бий болсон үүлдэр болон хүнтэй зэрэгцэн амьдрах нөхцөлд дасан зохицсон, чөлөөт үржилтэй популяци гэсэн хоёр үндсэн генетикийн бүлэгт ангилагдаж болно.Энэхүү судалгаагаар Монгол, Тува, Алтайн нүүдэлчин хот айлуудаас дээж авч, молекулын генетикийн маркер ашиглан нохдын генетикийн олон янз байдлыг судалжээ.

Судалгааны үр дүнд дээж авсан газар нутгийн хүрээнд генетикийн олон янз байдал өндөр боловч бүс нутгуудын хоорондын генетикийн ялгарал харьцангуй бага байгааг тогтоосон. Энэ хэв шинж нь олон өөр гарал үүсэлтэй нохдын популяци өргөжин тархаж, нүүдэлчин хот айлуудын хоорондын хүн, малын хөдөлгөөн болон харилцан үйлчлэлийн нөлөөгөөр нохдын генийн урсгал тогтмол явагдсаар ирсэнтэй нийцэж байна. Түүнчлэн илэрсэн митохондрийн гаплогруппуудын дийлэнх нь Европын нохойн популяциудад мөн тохиолдож байгаа нь харьцангуй сүүлийн үеийн нийтлэг гарал үүсэл байж болзошгүйг харуулж байна.

Эдгээр үр дүн нь тухайн бүс нутгийн нохдын генетикийн бүтэц, хувьслын түүхийг илүү сайн ойлгоход хувь нэмэр оруулахын зэрэгцээ хүний үйл ажиллагаа, нүүдэл хөдөлгөөн, мал аж ахуйн тогтолцоо нь нохойн генетикийн олон янз байдалд хэрхэн нөлөөлж ирснийг харуулж байна.

Монгол гэрийн доторх, гаднах зүг чигийн бэлгэдэл

Монгол гэрийн гадаад, дотоод орон зай нь 4 зүг, 4 зовхис, 8 өнгө, 8 өнцөг бүхий 24 хуваариас бүрддэг. Хулгана буюу гэрийн чанх умард зүгээс хоёр тийш гэрийн хүндэтгэлийн орон зай болох хоймор байрлана. Хоймор нь гэрийн хамгийн эрхэм хэсэг бөгөөд энд хоймрын авдар, бурхан, бодисадвагийн хөргийг байрлуулдаг. Мөн гэрт орж, гардаг хий биетэн тотго, хоймор хоёрыг голлон дамжин өнгөрдөг гэж үздэг тул гэрийн хоймор голлон суухыг цээрлэдэг.

Гэрийн чанх зүүн хойд талын барс өнцөгт өрх гэрийн тэргүүний суудал, чанх зүүн талын туулай зүгт гэрийн эзэгтэйн суудал тус тус байрлана. Гэрийн эзний суудлын зүг нь эр хүний сүр хүч, хийморийг, харин гэрийн эзэгтэйн суудлын зүг нь элбэг дэлбэг, өнөр өтгөн байдлыг бэлгэддэг.

Эзэгтэйн суудлын доод талд түүний инж, идээ ундаа тавих эргэнэг, усны сав зэрэг ахуйн хэрэгслийг байрлуулдаг. Чанх урд морин зүг монгол гэрийн хаалга байрлах ба үүний баруун урд хонин зүгт малын тоног хэрэгсэл байна. Харин чанх баруун зүгт зочин гийчдийн морилох суудал байрлана.

Гэр: Археологичдод зориулсан оюуны таавар

Газарт шон зоож бэхэлдэггүй гэр нь ямар ч ул мөр үлдээдэггүй тул археологичид түүний туурийг бус, тухайн газрын хөрсний бүтэц, химийн найрлагыг тогтоохоос өөр аргагүй болдог.

Монгол гэр нь газар шороонд зоож бэхэлдэг шон ашигладаггүй тул буулгасны дараа ямар нэгэн ул мөр үлдээдэггүй. Газарт хамгийн бага ул мөр үлдээхээр бүтээгдсэн энэхүү хөдөлгөөнт сууц нь гадаргуу дээр бараг ямар ч ил харагдах тэмдэг үлдээдэггүй.

Энэхүү ул мөрийн туйлын хомс байдал нь бууц, түр буудлуудыг давхаргазүйн бүртгэлд бараг үл үзэгдэх болгож, тэдгээр нь сүүдэр мэт алга болдог. Энэ хоосон зайг нөхөхөд этноархеологийн ажиглалт зайлшгүй чухал бөгөөд ингэснээр археологичид ирээдүйн технологийг ашиглан далд ул мөрийг “уншиж”, хөрсний нягтаршил, химийн өөрчлөлт болон бичил хаягдлын тархалтын хэв маяг зэрэг нарийн шинжүүдийг шинжлэх боломжтой болно.

Амьд Бэлчээр: Монголын Нүүдэлчин Ахуйн Хөдөлгөөний Хэмнэл

Зүгээр нэг тэнүүчлэн нүүдэллэдэг бус, монгол малчдын нүүдэл нь улирлын нарийн зохицол, тооцоололд тулгуурладаг бөгөөд ганц буруу нүүдэл мал сүргийн хувь заяаг шийдэх хэмжээнд хүрч болно.

Нүүдэлчин ахуй нь улирлын хэмнэлээр зохицуулагддаг. Олон зууны турш малчид өвөг дээдсээс уламжлагдсан мэдлэг, туршлагад тулгуурлан уудам нутагт нүүдэллэж, бэлчээр болон усны нөөцийг зохистой ашиглан мал сүргээ маллаж ирсэн. Нүүдлийн цаг хугацааг зөв сонгох нь нэн чухал. Цаг агаар, бэлчээрийн нөхцөл тааламжтай улиралд мал сүрэг өвлийг давахуйц хэмжээний тарга хүч, өөхөн нөөц хуримтлуулах шаардлагатай. Нүүдлийн нэг удаагийн буруу тооцоолол нь мал сүрэгт ихээхэн хохирол учруулж, улмаар малчин өрхийн амьжиргаанд ноцтой эрсдэл учруулж болзошгүй.

Монголын уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуйн улирлын нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөн нь өндөр түвшний зохицуулалт бүхий стратеги юм. Энэ нь санамсаргүй тэнүүчлэл бус, ихэвчлэн тодорхой бүтэцтэй, улирлын мөчлөгт нүүдлийн тогтолцоо хэлбэрээр явагддаг. Нүүдэлчин өрхүүд ерөнхийдөө уламжлалт эзэмшил нутагтаа нутаглаж, хүйтний улиралд уулын бэлд байрлах, салхи шуурга болон цаг агаарын эрс тэс нөхцөлөөс хамгаалагдсан өвөлжөөндөө суурьшдаг. Өвөлжөөнд цас хайлуулж ус бэлтгэх боломжтой бөгөөд цас хангалтгүй тохиолдолд голын мөс зөөж ашиглах, худаг уснаас ус татах зэрэг арга хэрэглэдэг.

Харин зун, намрын бууц нь улирлын бэлчээр болон худаг, булаг, гол мөрөн зэрэг усны чухал эх үүсвэрийг ашиглах боломжтой хөндий, нутагт байрлана. Өвөлжөөнөөс ялгаатай нь дулааны улирлын бууц буюу зуншлага нь тогтмол биш бөгөөд тухайн нутгийн байгаль, цаг уурын нөхцөлөөс хамааран жил бүр, тэр ч байтугай нэг улирлын дотор хэд хэдэн удаа өөрчлөгдөж болно. Нүүдлийн давтамж нь экологийн бүс нутгаас ихээхэн хамаарч, нүүдэлчин өрх жилд 3-аас 30 гаруй удаа нүүдэллэх тохиолдол байдаг. Нүүдлийн зай нь хэдхэн километрээс эхлээд 150 хүртэл километрийн алсын нүүдэл байж болно.

Монголын Улирлын Нүүдлийн Үндсэн Загварууд

Монголын малчин өрхийн жилийн нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөнийг дөрвөн үндсэн хэв шинжээр тодорхойлж болно: мөчлөгт, шугаман, буцалттай шилжилт, бүс нутгийн нүүдэл.                           

Тодорхой газар нутгийн хүрээнд улирлын дагуу нүүдэллэж, жилийн төгсгөлд анхны өвөлжөөний бүс нутагтаа буцаж ирдэг нүүдлийн хэлбэр. Энэ нь хамгийн түгээмэл нүүдлийн загвар юм.               

Загвар A - Уламжлалт мөчлөгт нүүдэл

Бууц, суурьшлын байршлыг тогтоож шаттайгаар нүүж, эхлэлийн цэгээс аажмаар холдох байдлаар үргэлжилдэг нүүдлийн хэлбэр.                              

Загвар B - Урагш чиглэсэн шугаман шилжилт

Бууц суурингаа үе шаттайгаар өөрчилж, байгаль орчны болон бусад нөхцөл хүндрэлтэй байсан үе өнгөрсний дараа анхны нутагтаа буцаж ирдэг нүүдлийн хэлбэр.       

Загвар C - Буцаж ирэх шилжилт

Өмнөх нутаг дэвсгэрээсээ бүрэн гарч, шинэ газар нутаг, өөр бүс нутаг руу байнгын эсвэл холын зайн шилжилт хийх нүүдлийн хэлбэр.                                                

Загвар D - Бүс нутгийн шилжилт

Монголын нүүдлийн тогтолцоо нь эдгээр A, B, C, D гэсэн дөрвөн үндсэн загвар болон тэдгээрийн олон төрлийн дэд хэв шинжээс бүрддэг.

Намар — Өвөл — Хавар — Зун

Нүүдлийн Мөчлөгт Хэв Шинж

Нүүдлийн хөдөлгөөний хамгийн түгээмэл хэлбэр нь шулуун чиглэлтэй бус, харин улирал бүр өөрийн мөчлөгийг туулан нэг өвөлжөөндөө эргэн ирдэг хөдөлгөөн юм.

“Мөчлөгт нүүдэл” хэмээн нэрлэгддэг энэхүү хөдөлгөөн нь нүүдэлчин малчдын улирлын нүүдлийн хамгийн түгээмэл хэв шинж юм. Малчид уламжлалт нутаг дэвсгэрийнхээ хүрээнд улирлын нөхцөлд тохируулан нүүдэллэж, тухайн бүс нутгийн онцлогоос хамааран нүүдлийн давтамжаа өөрчилдөг.

Ерөнхийдөө малчид мал сүрэг, гэр орноо уулын бэлд байрлах өвөлжөөнөөс хаваржаа руу нүүлгэнэ. Зарим тохиолдолд өвөлжөө, хаваржаа нь нэг дор эсвэл хоорондоо маш ойрхон байрладаг. Үүний дараа зун, намрын улиралд хөндий, тал нутгийн бэлчээрт шилжиж, эцэст нь өвөлжөөндөө буцаж ирдэг.

Мөчлөгт нүүдэл нь Монголын нүүдлийн хөдөлгөөний хамгийн өргөн тархсан хэлбэр юм. Өөр өөр бүс нутагт хийсэн урт хугацааны судалгаанаас харахад эдгээр нүүдлийн зам нь цаг хугацааны явцад үндсэндээ тогтвортой хадгалагддаг хэдий ч тухайн үеийн байгаль, газрын нөхцөлд нийцүүлэн тодорхой хэмжээнд өөрчлөгддөг байна.

Тухайлбал, олон жилийн судалгаагаар нүүдэлчид мөчлөгт нүүдлийн үндсэн зарчмаа хадгалсан хэвээр боловч газрын гадарга, бэлчээрийн нөхцөл зэрэг тухайн үеийн орчны хүчин зүйлд дасан зохицохын тулд бууцныхаа яг байршлыг хэдхэн метрээр ч өөрчлөн нүүдэллэх тохиолдол бүртгэгджээ.

Монголын Өвлийн Бууц

Өвлийн улиралд зөв өвөлжөө сонгох нь мал сүргийн онд орох эсвэл хорогдох хувь заяаг тодорхойлдог. Харин бууриа зассаны дараа өвөл нь нүүдэлчдийн амьдралын хамгийн нам гүм, эрхэм нандин улирал болон хувирдаг.

Тал нутгийн өвөлжөө сонгох стратеги

Жил бүрийн хүйтний улиралд нүүдэлчид малаа, цаашлаад бүх сүргээ алдах эрсдэлтэй тулгардаг. Иймээс өвөлжөөний тохиромжтой байршлыг сонгох, нүүх хугацааг зөв тогтоох нь онд орох үндсэн нөхцөл болдог. Монголын өвөлжөөний амьдралын хэв маяг нь олон улсын судлаачдын хувьд төдийлөн сайн судлагдаагүй сэдэв хэвээр байна. Учир нь Монголын эрс тэс өвлийн нөхцөлд нүүдэлчдийн ахуйг газар дээр нь судлахаар зорих гадаадын судлаачид цөөн байдаг билээ. Өвөлжөөний суурьшил болон түүн дэх өдөр тутмын амьдрал нь Италийн “Монголын нүүдэлчдийн бууц” (AIE/ISMEO/MAECI) төслийн судалгааны гол чиглэлүүдийн нэг юм.

Нүүдэлчид зуншлагыг бодвол өвлийн улиралд ихэвчлэн өндөрлөг газарт буудаг боловч зарим өрхүүд уулын их цас бэлчээрийг дарж, мал бэлчих боломжийг хязгаарладаг тул нам дор, эсвэл салхины хамгаалалт багатай газрыг сонгох тохиолдол бий.

Өвөлжөө сонгох үйл явц нь хэд хэдэн чухал хүчин зүйлээс хамаарна. Үүнд: нарны ээвэр, өмнө зүг рүү харсан, уул нуруугаар салхи хаасан байрлал сонгох: мөс, цаснаас усны эх үүсвэрээ хангах; ойролцоох бэлчээрийн хүртээмжийг тооцох зэрэг орно. Материаллаг нөхцөлөөс гадна зан үйл, сүсэг бишрэлийн уламжлал ч өвөлжөө сонгоход тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг. Эцэст нь малын зуны улиралд хуримтлуулсан тараг тэвээрэг болон зөв сонгосон өвөлжөө нь урт, хатуу өвлийг даван туулах нүүдэлчдийн гол баталгаа болдог.

Өвөлжөөн Дэх Амьдрал

Өвөлжөө нь нүүдэлчдийн хувьд жилээс жилд ашиглагдаж, үеэс үед уламжлагдан ирсэн нутагшмал орон зай юм. Өвөлжөөнд уламжлалт гэр (өнөө үед үйлдвэрийн аргаар бэлтгэсэн сууцаар аажмаар солигдож буй), адуу уях уяа, хүнс болон эд материал хадгалах жижиг байгууламж, мөн мод, чулуу, шороо, бууцаар барьсан малын хашаа, хороо байрладаг. Монголын зүүн бүс нутагт эдгээр байгууламжид шаврыг өргөн ашигладаг уламжлалтай.

Өвөлжөөн дэх амьдрал нь зуны улиралтай харьцуулахад илүү тайван хэмнэлтэй байдаг. Зуны цагт нүүдэлчид малаа хариулах, сааль саах, цагаан идээ болон айраг боловсруулах зэрэг олон төрлийн ажилд завгүй байдаг бол өвлийн улиралд эдгээр ажлын ачаалал харьцангуй багасдаг. Ялангуяа зарим эмэгтэйчүүд өвөл нь хэдий хатуу ширүүн нөхцөлтэй ч зуны улирлаас илүү амар тайван, сайхан улирал хэмээн ярьдаг.

Бид өвлийн улиралд тэдний гэрт хамт байж, өдөр тутмын амьдралыг нь хуваалцан, халуун дотно харилцааг мэдрэх дуртай. Түүнчлэн Монголын өвөл өөрөө гайхамшигтай: сэтгэлд нэгэнт хоногшсон хойно дахин ирж, үүний өнгө төрх, чимээ анир, үнэр мэдрэмжийг өөрийн биеэр мэдрэх хүсэл төрдөг.

Италийн Төв Ба Өмнөд Адриатын Бүсийн Улирлын Нүүдэл (Transhumance)

Апеннинийн нуруу ба Адриатын эргийн тэгш талбайг холбосон бараг 3,000 км урт хуулиар хамгаалагдсан малын жимүүд нь тээврийн хэрэгслийн хэрэглээ, эдийн засгийн өөрчлөлт, далан жилийн турш үргэлжилсэн доройтлыг үл хайхран өнөө хүртэл хадгалагдсан бөгөөд ЮНЕСКО-д хүлээн зөвшөөрөгдсөн соёлын өвийн сүлжээ болон үлджээ.

ФРАНЧЕСКА ДЕЛЬ ФАТТОРЕ

Италийн Адриатын тэнгисийн эргийн Абруццо, Молизе, Апулия, Базиликата мужуудад Европын хамгийн том түүхэн мал аж ахуйн нүүдлийн сүлжээний нэг хадгалагдан үлджээ. Энэхүү сүлжээ нь Төв Апенниний нурууг Тавольере талтай холбосон, хуулиар хамгаалагдсан ойролцоогоор 3,000 км урт малын жим/маршрут (Tratturi Regi)-ээс бүрддэг. Олон мянган жилийн турш эдгээр замаар хүмүүс, мал сүрэг, бараа бүтээгдэхүүн төдийгүй мэдлэг, туршлагаа ч улирал бүр дамжуулсаар иржээ. Ингэснээр зөвхөн нүүдлийг хангаад зогсохгүй, тухайн бүс нутгийн байгаль, биологийн олон янз байдал, орон нутгийн соёлын хөгжилд чухал нөлөө үзүүлсэн байна. Өнөөдөр улирлын нүүдлийн энэхүү уламжлал нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвөөр бүртгэгдсэн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш орчин үеийн тээврийн хөгжил, эдийн засгийн өөрчлөлтийн улмаас олон зам ашиглалтаас гарсан ч уг сүлжээний ихэнх хэсэг өнөө хүртэл хадгалагджээ. 1959 оны албан ёсны газрын зурагт 14 үндсэн малын жим/ маршрут, 71 туслах зам болон тэдгээртэй холбоотой бэлчээрийн дэд бүтцийг тэмдэглэсэн бөгөөд энэ нь өнөөдөр хамгаалалт, судалгааны үндсэн эх сурвалж болсоор байна. Эдгээр tratturi буюу уламжлалт малын маршрут/жимүүд нь археологи, экологи, түүх болон өнөөг хүртэл үргэлжилж буй уламжлалт амьдралын хэв маяг нэгдэн оршдог, онцгой үнэ цэнтэй соёлын газар нутгийг бүрдүүлдэг.

ФРАНЧЕСКА ДЕЛЬ ФАТТОРЕ

Хоёр гэр бүл, хоёр зам: Абруццо ба Апулиягийн нүүдлийг хадгалан үлдсэн сүүлчийн малчид

Каррино болон Грацианигийн гэр бүлүүд нь Италийн төв өмнөд бүсэд нүүдлийн уламжлалыг өнөөг хүртэл хадгалан үргэлжлүүлж буй цөөн үлдсэн малчин өрхүүдийн төлөөлөл юм. Тэд үе дамжин өвлөгдсөн мэдлэг, ур чадвар, уламжлалыг өнөөдөр ч хадгалан хэрэгжүүлсээр байна.

Карриногийн гэр бүл жил бүр 900 орчим хонь хариулан, Тавольере талаас Даунийн дэд Апенниний нуруу хүртэл үргэлжлэх эртний Regio Tratturo Foggia–Camporeale малын нүүдлийн маршрутын/жимийн тодорхой хэсгээр нүүдэл хийдэг.

Грацианигийн гэр бүл харин 700 орчим хонь сүргийг Апулиягийн Тавольере тал болон Абруццо, Лацио, Молизегийн Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн өндөр уулын бэлчээрийн хооронд улирал даган нүүдэллүүлдэг байна. Энэ бүс нутагт уламжлалт рикотта болон пекорино бяслагийг өнөө хэр үйлдвэрлэсээр байна.

Тэдний нүүдлийн зам, бэлчээрүүд нь Неолитын эхэн үеэс улбаатай газар тариалан, мал аж ахуйн үйл ажиллагааны археологийн үнэт дурсгалууд хадгалагдсан соёлын газар нутгийг дайран өнгөрдөг. Өнөөг хүртэл хадгалагдан үргэлжилж буй эдгээр уламжлалууд нь бэлчээрийн мал аж ахуйн нүүдлийн соёл тасралтгүй өвлөгдөн ирсний тод жишээ юм. Тэдгээр нь соёлын газар нутгийг тогтвортой хамгаалж, биет бус соёлын өвийг өвлүүлэн хадгалснаар өнөөгийн хүмүүсийг олон мянган жилийн түүхтэй холбодог байна.

ФРАНЧЕСКО КАРРЕР

Аспромонтегийн бүдгэрч буй хэмнэл

Аспромонте нь Италийн Апенниний нурууны хамгийн өмнөд хэсэгт орших уул, толгод бөгөөд далайн түвшнээс бараг 2,000 метрийн өндөрт хүрдэг. XX зууны дунд үе хүртэл энэ бүсийн ихэнх орон нутгийн иргэд холимог амьжиргааны mixed subsistence economy. эдийн засгийн нэг хэсэг болгон нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлж байв. Мал сүргийг жилийн турш бэлчээж, өвөл тосгон орчимд, зун өндөр уулын бэлчээрт гаргадаг байлаа. Дулааны улиралд малчид pagliari хэмээх хуурай чулуун жижиг сууцанд амьдардаг байсан.

Бараг бүх айл хонь, ямаа өсгөж, зарим нь үхэр сүрэг ч малладаг байв. Мал аж ахуй нь өрхийн хэрэгцээ болон орон нутгийн зах зээлд зориулсан бяслаг үйлдвэрлэлд төвлөрч, ишиг, хургыг тодорхой улиралд худалдаалдаг байжээ. Үүний зэрэгцээ өрхийн хэрэгцээг хангах хэмжээний газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд зарим бүс нутагт алсын зайн нүүдэл ч мөн хөгжсөн байв.

Харин XX зууны хоёрдугаар хагаст Аспромонте бүс нутгийн хүн ам тасралтгүй буурснаар энэхүү уламжлалт мал аж ахуйн хэв маяг аажмаар доройтож эхэлжээ.

Марилена Оронесу

Сардини дахь улирлын нүүдэл (transhumance)

Түүхэн уламжлал болсон нүүдэл буюу Сардинийн уулсаас нам дор тал руу хийх нүүдэл нь өнөө үед бараг бүрэн устаж үгүй болжээ. Орчин үеийн малчид тээврийн хэрэгсэл ашиглаж, өвөлжөөндөө суурин аж ахуй эрхлэх болсон байна. Үүний үр дүнд эртний нүүдлийн замуудыг өнөөдөр Сардинийн явган аяллын сүлжээний нэг хэсэг болгон соёлын аялал жуулчлалын зориулалтаар ашиглаж байна.

Жишээлбэл, Битти–Ольбия чиглэлийн уламжлалт зам нь Cammino di Bonaria аяллын маршрутад орох болсон бөгөөд энэ газарт хамгийн сүүлчийн явган улирлын нүүдэл (трансхүманс) 1995 оны 10 дугаар сард болсон байна. Үүнийг сэтгүүлч Марилена Оронесу баримтжуулжээ. Мөн 1950-иад онд энэхүү гурван өдрийн аяллын үеэр гэрийн аргаар хийсэн уламжлалт шаржигнуур талхыг (pane carasau) үхэр тэргээр тээвэрлэдэг байжээ.

Женнарженту уулын бүсэд орших Виллагранде–Арзана чиглэлийн замыг жил бүр аялал жуулчлалын зориулалтаар нээдэг. Өмнө нь Фонни болон Дезуло нутгийн малчид Кампидано тал руу улирлын нүүдэл хийдэг байсан бол өнөөдөр зөвхөн Лоччигийн ах дүүс Дезулогоос Лакони хүртэл явган нүүдлийн уламжлалыг үргэлжлүүлэн хадгалж, Сардинийн эртний мал аж ахуйн өвийн сүүлчийн уламжлагчид болж байна.

“Малчид урьдын адил газар нутгаа харж хамгаалахгүй болсноор уур амьсгал өөрчлөгдөж байна.” 

СТЕФАНО БЕНАССИ, ТОСКАНА

“Өмнө нь амьдралд хил хязгаар гэж байгаагүй. Харин өнөөдөр бид хил хязгаарт хашигдсан мэт амьдарч байна.” 

ЖУЗЕППЕ БАРАЛЬЮ, ЛАЦИО

“Малгүй жуулчдад зориулсан ЮНЕСКО-гийн хамгаалалтад багтсан tratturo (уламжлалт нүүдлийн зам) нь автомашингүй хурдны замтай адил.” 

ПЬЕТРО Д’АННЕССА, БАРРЕА, МОЛИЗЕ

“Мал аж ахуйн талаарх хууль, бодлогыг хүнд сурталтай төрийн албан хаагчид бус малчид өөрсдөө боловсруулах ёстой.” 

ЖАНКАРЛО БОСКЕТТИ, ЛУНИЖИАНА

“Малчин хүн мал маллах сэтгэл зүрх, мөн чанарыг төрөлхөөсөө тээсэн байх ёстой.” 

ЖАНКАРЛО БОСКЕТТИ, ЛУНИЖИАНА

“Дэлхийн хаана ч байсан бүх малчдыг нэгэн үнэт зүйл нэгтгэдэг. Энэ нь бидний мал сүрэгтэйгээ тогтоосон ариун холбоо юм.” 

ЛОРЕТТА БЕРРЕРА, ТРЕНТИНО

“Бид амьтдын талд зогсож сурах хэрэгтэй. Учир нь эрх чөлөөтэй байвал тэд ч, бид ч аз жаргалтай байдаг.” 

ЛОРЕТТА БЕРРЕРА, ТРЕНТИНО

“Малчин байна гэдэг нь нэгэн хүний дотор олон үеийн турш өвлөгдөн ирсэн ур чадвар, мэдлэг, ухааныг агуулан амьдрахыг хэлдэг.” 

ПЬЕТРО Д’АННЕССА, БАРРЕА, МОЛИЗЕ

“Өмнө нь амьдрал ямар ч баталгаагүй, урьдчилан таамаглахын аргагүй сорилт байлаа харин одоо бол амьдрал хавьгүй хялбар болсон.” 

РЭНЧИНДОРЖ, ЖИЙРМИЙН ЦАГААН НУУР

“Өнөөдөр эмэгтэйчүүд эрх чөлөөтэй алхаж, өөрсдийн сонголтоо өөрсдөө хийдэг болсон. Харин урьд нь тэдний дуу хоолой хязгаарлагдмал байв.” 

ТУЯА, МОГОД

“Би чоно үгүй дэлхийг, эсвэл малчидгүй ертөнцийг төсөөлж чаддаггүй.” 

ТУЯА, МОГОД

“Өнөөдөр орчин үеийн нүүдэлчид зэрлэг зэлүүд байгальд амьдардаг ч дэлхий нийттэй харилцах боломжтой болсон.” 

БЯМБАЖАВ, МОГОД

“Миний сэтгэл энэ уудам нутагт харьяалагддаг. Би нүүдэлчин амьдралд хайртай. Би энэ бүхний салшгүй нэг хэсэг.” 

ГАНЗОРИГ, МОГОД

“Өнөөдөр хүмүүс төдийлөн морь унахаа больжээ. Гэвч энэ нь хүний төлөвшил, мөн байгаль, амьтадтай тогтоох харилцаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулдаг.” 

АЛТАНТУЯА, МОГОД

“Монгол орныг нүүдэлчин ахуйгаас салгаж ойлгох боломжгүй. Энэ хоёр салшгүй холбоотой.” 

БОЛД, МОГОД